حبیب خبر- پیام علیزاده:

 هفته پژوهش، از ۲۳ تا ۲۹ آذر، در تقویم آموزشی کشور جایگاه ویژه‌ای دارد.

 هدف از این هفته، ایجاد فضایی برای تأکید بر اهمیت پژوهش، ارج نهادن به محققان و ترغیب دانشجویان و استادان به فعالیت‌های علمی نوآورانه است. اما آیا این رویداد سالانه توانسته به اهداف خود نزدیک شود؟

 نگاهی به وضعیت جاری در دانشگاه‌ها و عملکرد نهادهای مسوول، نشان می‌دهد که این فرصت ارزشمند بیشتر در حد یک نمایش محدود باقی مانده است تا بستری برای تحول واقعی.

در بسیاری از دانشگاه‌ها، برنامه‌های هفته پژوهش تنها به چند همایش کلیشه‌ای، نمایشگاه‌های کوچک و انتشار پوسترها محدود شده است.

این برنامه‌ها اغلب فاقد محتوای عمیق و اثرگذار هستند و بیشتر به‌عنوان اقدامی تشریفاتی برگزار می‌شوند.

سخنرانی‌هایی که برگزار می‌شوند، معمولاً تکرار مفاهیمی کلی و انتزاعی است که کمتر با نیازها و چالش‌های پژوهشی کشور همخوانی دارد.

برخی دانشگاه‌ها این هفته را صرفاً به‌عنوان یک وظیفه اداری می‌بینند و برنامه‌هایی را صرفاً برای پر کردن تقویم اجرا می‌کنند. این در حالی است که فلسفه وجودی هفته پژوهش، ایجاد تحولی عمیق در نگرش علمی جامعه و تقویت انگیزه‌های پژوهشی است نه تمرکز صرف بر یک هفته خاص.

از سوی دیگر، یکی از مشکل های اساسی، حمایت نشدن از پژوهشگران است. در بسیاری از دانشگاه‌ها، زیرساخت‌های پژوهشی کافی وجود ندارد، بودجه‌های پژوهشی محدود است و بروکراسی پیچیده انگیزه‌ها را کمرنگ می‌کند.

دانشجویان و استادان در فرآیند گرفتن حمایت برای پروژه‌های خود با موانع بسیار مواجه‌اند و نتیجه آن، کاهش خروجی‌های علمی معنادار و کاهش کیفیت مقالات و تحقیقات است.

این وضعیت تنها به دانشگاه‌ها محدود نمی‌شود. دستگاه‌های اجرایی، سازمان‌های علمی و وزارتخانه‌های وابسته نیز در ایجاد این فضای کمرنگ سهیم هستند.

نبود تعامل سازنده میان دانشگاه‌ها و صنایع، بی‌توجهی به نتایج پژوهش‌های کاربردی، و استفاده نکردن از ظرفیت‌های علمی در تصمیم‌سازی‌ها، نشان‌دهنده شکافی جدی میان پژوهش و جامعه است.

در چنین فضایی، طبیعی است که هفته پژوهش به‌جای جشن گرفتن دستاوردها، صرفاً به ویترینی از کارهای ناقص و سطحی تبدیل شود. برای خروج از این وضعیت، نیاز به تغییر نگرش و عملکرد در سطوح مختلف است.

یکی از اهداف اصلی هفته پژوهش باید ایجاد پلی میان دانشگاه و جامعه باشد. پژوهش زمانی ارزشمند است که بتواند به حل مسایل واقعی جامعه کمک کند و تأثیر مستقیمی بر زندگی مردم داشته باشد. اما در عمل، بسیاری از پژوهش‌های دانشگاهی از نیازهای جامعه فاصله دارند و صرفاً در چارچوب مقالات علمی باقی می‌مانند.

این شکاف میان پژوهش و جامعه، ناشی از ضعف ارتباط دانشگاه‌ها با صنایع، نهادهای اجرایی و بخش خصوصی است. درحالی‌که کشورهای پیشرفته توانسته‌اند با تقویت این ارتباط، پژوهش‌های خود را به سمت تولید ثروت و توسعه اقتصادی هدایت کنند،

در ایران بسیاری از پژوهش‌ها تنها به‌عنوان ابزاری برای ارتقای رتبه علمی یا تکمیل رزومه به کار می‌روند. دستگاه‌های اجرایی و سیاست‌گذاران نیز در ایجاد این وضعیت مسوولیت دارند. بی توجهی به نتایج پژوهش‌های کاربردی، بی‌توجهی به ظرفیت‌های علمی در تصمیم‌گیری‌ها، و نبود برنامه‌ریزی بلندمدت برای تقویت جایگاه پژوهش در کشور، نشان‌دهنده ضعف جدی در سیاست‌گذاری‌های کلان علمی است.

از سوی دیگر، ناهماهنگی میان نهادهای مختلف علمی و اجرایی، سبب شده است که بسیاری از ظرفیت‌های پژوهشی کشور بدون استفاده باقی بمانند. این در حالی است که کشور با چالش‌های بسیاری در بخش های گوناگون مواجه است و پژوهش می‌تواند نقش مهمی در حل این چالش‌ها داشته باشد.

برای بهره‌گیری واقعی از ظرفیت هفته پژوهش و بهبود جایگاه پژوهش در کشور، باید تغییرات اساسی در نگرش‌ها و عملکردها ایجاد شود.

برخی از راهکارهای پیشنهادی عبارت‌اند از:

1- بازنگری در برنامه‌های هفته پژوهش: برنامه‌های این هفته باید هدفمندتر و متناسب با نیازهای علمی و اجتماعی کشور طراحی شوند. به جای تمرکز بر مراسم نمایشی، می‌توان کارگاه‌های تخصصی، مسابقات نوآوری و نشست‌های هم‌اندیشی برای حل مسائل واقعی برگزار کرد.

2- تقویت زیرساخت‌های پژوهشی: تأمین تجهیزات مدرن، توسعه کتابخانه‌های دیجیتال و ایجاد دسترسی به منابع علمی بین‌المللی از جمله اقداماتی است که می‌تواند پژوهشگران را برای فعالیت‌های جدی‌تر توانمند کند.

3-حمایت مالی پایدار: تخصیص بودجه‌های پژوهشی کافی و تسهیل فرآیندهای اداری برای دریافت این حمایت‌ها می‌تواند انگیزه پژوهشگران را افزایش دهد و کیفیت خروجی‌های علمی را بهبود بخشد.

4-ارتباط مؤثر دانشگاه با صنعت و جامعه: ایجاد ساختارهایی برای تعامل مستمر میان دانشگاه‌ها و صنایع، می‌تواند پژوهش‌ها را به سمت کاربردی شدن و رفع نیازهای جامعه سوق دهد.

5-ایجاد انگیزه برای پژوهشگران: برگزاری جشنواره‌ها و جوایز معتبر، تقدیر از پژوهشگران برتر و فراهم کردن فرصت‌های شغلی مناسب می‌تواند به تقویت انگیزه‌ها در این حوزه کمک کند.

6-ارتقای فرهنگ پژوهش در جامعه: آموزش اهمیت پژوهش از سطوح پایین‌تر آموزشی و ترویج فرهنگ علمی در جامعه، می‌تواند زمینه‌ساز تقویت جایگاه پژوهش در بلندمدت باشد. دانشگاه‌ها باید هفته پژوهش را نه به‌عنوان یک وظیفه اداری، بلکه فرصتی برای بازاندیشی و تقویت زیرساخت‌ها و انگیزه‌ها تلقی کنند.

سیاست‌گذاران علمی باید با تخصیص بودجه‌های هدفمند، کاهش بروکراسی، و تقویت ارتباط میان دانشگاه و جامعه، پژوهش را به اولویتی واقعی بدل کنند. تنها در این صورت است که هفته پژوهش می‌تواند به‌جای نماد کم‌کاری، چرخش‌گاهی برای بالندگی علمی کشور تبدیل شود.