حبیب خبر- منوچهر برون:

 در پهنه گسترده موسیقی بختیاری، برخی نغمه‌ها تنها قطعه‌ای صوتی نیستند؛ روایتگر تاریخ، عاطفه و ویر همگانی یک قوم‌اند.

 «گاه‌گریو» از همین سنخ مقام‌هاست؛ آوایی که در مرز میان موسیقی و سوگ‌سرود ایستاده و جان‌مایه آن اندوهی اصیل و کهن است.

 واژه «گاه‌گریو» به معنای «هنگام مویه» است و در گونه‌ای دیگر «گوگِریو» نیز خوانده می‌شود؛ یعنی دعوت و امر به گریستن. این نام‌گذاری خود نشان می‌دهد که تنها با مقامی موسیقایی روبه‌رو نیستیم، که با آیینی شنیداری مواجهیم که ریشه در مناسک سوگ و همدلی دارد.

 «گاه‌گریو» را می‌توان یکی از مهم‌ترین جلوه‌های موسیقی مویه‌گر در فرهنگ بختیاری دانست؛ موسیقی‌ای که کارکرد آن فراتر از سوگواری فردی است و به پالایش مهرورزانه  همگانیمی‌انجامد.

 در گذشته، این مقام در بستر آیین‌های سوگ با نظمی مشخص اجرا می‌شد؛ مویه‌گران بداهه می‌خواندند و گروهی پاسخ می‌دادند و حلقه‌ای از همدردی شکل می‌گرفت. اگرچه در روزگار امروزین بسیاری از آن آیین‌ها کمرنگ شده، ولی صورت کلی این مقام همچنان قابل تشخیص و زنده است.

در روایت‌های شفاهی ایل، نام «علی‌داد نودال‌کش» با مقام «گاه‌گریو» گره خورده است؛ قهرمانی دلیر که مرگ تراژیک او، الهام‌بخش مویه‌های سوزناک شد.

داستان مردی که توان داشت «زال» (لاشخور) را در آسمان با تیر فرو اندازد، ولی خود قربانی حسد برادر شد، ظرفیت بالایی برای شکل‌گیری سوگ‌سرودهای حماسی ـ اندوهناک فراهم آورد.

 بدین‌سان، مویه‌گران با خواندن اشعار در مقام «گاه‌گریو»، هم پهلوان را می‌ستودند و هم اندوه نبود را به زبان موسیقی ترجمه می‌کردند.

در پیوند با این مقام، «تیلپومی» نیز قرار می‌گیرد؛ گونه‌ای بداهه‌خوانی که به توصیف ویژگی‌های جسمی و روحی قهرمان می‌پردازد.

در این شیوه، خواننده بیت‌هایی بداهه می‌سراید و جمع با او «دم» می‌گیرد. حاصل کار، فضایی عاطفی و تکان‌دهنده است که شنونده را در متن سوگ همگانی قرار می‌دهد.

این ساختار پرسش و پاسخ‌گونه، نشان از خصلت مشارکتی موسیقی بختیاری دارد؛ جایی که مرز میان اجراکننده و مخاطب کمرنگ می‌شود.

از منظر ادبی، «گاه‌گریو» را می‌توان نوعی مرثیه آوازی دانست که عناصر حماسه و سوگ را توأمان در خود دارد. زبان آن ساده اما نافذ است، تصاویرش عینی و برخاسته از زیست ایلی، و لحنش آمیخته‌ای از حسرت، ستایش و اعتراض خاموش به سرنوشت. همین ویژگی‌ها سبب شده این مقام، با وجود گذر زمان، همچنان بر دل‌ها بنشیند.

در روزگار ما که بسیاری از آیین‌های شفاهی در معرض فراموشی‌اند، حفظ و بازخوانی مقام «گاه‌گریو» اهمیتی دوچندان دارد. این نغمه تنها یادگار یک سوگ کهن نیست؛ سندی زنده از شیوه احساس، همدلی و روایت‌گری مردمانی است که تاریخ خود را بیشتر با صدا حفظ کرده‌اند تا با نوشتار.

«گاه‌گریو» هنوز هم وقتی خوانده می‌شود، چیزی در عمق جان شنونده می‌لرزد؛ گویی صدای دوردست مویه‌گران ایل است که از فراز سال‌ها می‌آید و یادآوری می‌کند: موسیقی، گاه زبان اندوه یک قوم است.